Γαύδος

Στο νοτιότερο άκρο της Ελλάδας και της Ευρώπης.

Ο χάρτης ! Από το χάρτη αρχίζουν όλα. Εκεί διαμορφώνονται οι χαρακτήρες των τόπων. Εκεί πλάθονται οι ιδιομορφίες τους. “ Απ την έρμη την απόσταση παίρνει υπόσταση κάθε γιορτή μας.”

Η Γαύδος είναι μακριά.

Μακριά από παντού. Στην άκρη της Κρήτης , της Ελλάδας και της Ευρώπης. Στην άκρη του πουθενά. Και στη μέση του Λιβυκού πελάγους, μπροστά από τις πύλες της Αφρικής.

Μη κρυβόμαστε , αυτός ήταν ο λόγος που είπαμε να πάμε.



1.Απόβαση στη Γαύδο

Η εικόνα μέσα στο γκαράζ του μινιμαλιστικού Ε/Γ – Ο/Γ “Σαμαριά” μου φάνηκε αστεία. Ανάμεσα σε συσκευασίες εμφιαλωμένων , trailer με κατσίκες και χύδην οικοδομικά υλικά οι δύο κούκλες : Η BMW R – 1150 GS (περισσότερο γνωστή σαν “μπέμπα“) και η ZR – 7 KAWASAKI, ένα κορίτσι του (ανοικτού) δρόμου, εντελώς ακατάλληλο για κακοτράχαλα νησάκια. Πλησιάζει, μετά από ένα δίωρο, η μικρή παντόφλα το λιμανάκι της Γαύδου , την Καραβέ αλλά… Σε απίστευτα κοντινή απόσταση δεν διακρίνεις … τίποτε.
Σιγά – σιγά κι αφού πατήσεις τη γη της Γαύδου αντιλαμβάνεσαι πως ναι , εδώ είναι κάτι σαν λιμάνι. Μια παράγκα εκεί, δύο κτίσματα πιο πέρα , μια βάρκα απόμαχη στη στεριά, ένα υπόστεγο που ζητάει λόγο ύπαρξης.
Παρόν και το κλασσικά άχαρο καφε – ταβερνείο με τα 3 - 4 “ενοικιαζόμενα“ στον όροφο και πέραν αυτών , τίποτε ; Όχι βεβαίως . Η έκπληξη βρίσκεται λίγο πιο πάνω αριστερά στο λόφο. Κτίσμα νεότευκτο , επιβλητικό, ίσως το μοναδικό στη Γαύδο που σχεδιάστηκε από χέρι αρχιτέκτονα, εντυπωσιακά άνισο σε σχέση με το φτωχό χαοτικό περιβάλλον. Η επιγραφή , εξ ίσου πομπώδης τα λέει όλα : « ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ – ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΓΑΥΔΟΥ » Τι συνέβη.
“Κάτι” γινόταν με τη Γαύδο πριν κάμποσα χρόνια , κάτι μουρμούριζε η Τσιλέρ . Κάποιοι θυμήθηκαν τη συνθήκη του Βουκουρεστίου , το 1913, με την οποία ενσωματώθηκε η Κρήτη στην Ελλάδα,( μήπως δεν έγραφε σαφώς και τη Γαύδο ; ). Ε όχι ρε παιδιά να σας χρωστάμε απόδειξη Ελληνικότητας ακόμα και για τη Γαύδο. Κι όμως αυτή η ηλίθια “αμφισβήτηση” μπορεί και να βοήθησε το νησάκι . Να κι ο Αστυνομικός Σταθμός , να κι ο λιμενοβραχίονας ,συν κάποιες ασφαλτοστρώσεις , όλα τα τελευταία χρόνια. Καθόλου άσχημα για την ξεχασμένη Γαύδο…
Στην Καραβέ δεν μένουμε με τίποτα. Παίρνουμε δρόμο , σε ενάμισι χιλιόμετρο είναι το Σαρακήνικο. Ουσιαστικά ότι συμβαίνει στη Γαύδο , συμβαίνει εκεί.



Σαρακήνικο, πιο Σαρακήνικο ; Ότι είχα ως τώρα στο μυαλό μου σχετικό με παραθαλάσσιους οικισμούς κατέρρευσε με πάταγο. Που είναι οι δρόμοι και η διαμορφωμένη παραλία , που κρύφτηκαν τα σπίτια , που είναι το κέντρο του χωριού , που κάποιο σημείο αναφοράς.
Με τον καιρό καταλαβαίνεις ότι όλα αυτά υπάρχουν σ ένα ταπεινό επίπεδο και μ ένα δικό τους τρόπο αλλά δεν φαίνονται με την πρώτη ματιά. Στην αρχή θα δεις διάφορα οικιστικά ή απλά δομικά στοιχεία πεταμένα εδώ κι εκεί , κάτι σαν ταβερνεία , κάτι σαν ενοικιαζόμενα. Μετά , το χάος αρχίζει λίγο να μορφοποιείται (θέλει πάντως το χρόνο του) , βρίσκεις άκρη , αλλά τελικά όλα συμβαίνουν στο μυαλό σου , είναι υποκειμενικά, επειδή απλά οι παραστάσεις που κουβαλάς από αλλού είναι αλλιώτικες..
Εδώ ο τόπος είναι μοναδικός.
Οι (λίγοι) άνθρωποι δείχνουν να βρίσκονται στο δικό τους κόσμο. Έλληνες και αλλοδαποί κινούνται σε ρυθμούς μάλλον ράθυμους , ούτε ιδιαίτερα πρόθυμοι , μα ούτε και αγενείς. Είναι αυτοί που είναι και σαν να μη καίγονται ιδιαίτερα για αλλαγές ή αναβάθμιση.
Αφού έφθασες ως εδώ , φαίνεται να λένε, πάρε ότι μπορείς από τον τόπο και μη ζητάς πολλά.
Η απέραντη πεντακάθαρη παραλία του Σαρακήνικου , από τα πρώτα που πήραμε. Αλλά περισσότερο γοητευτικός, ο έναστρος ουρανός του. Πιο λαμπερά άστρα σε επίπεδο θάλασσας δεν έχω ξαναδεί.

2.Ένας τόπος μοναδικός

Εδώ ναι , υπάρχει απόσταση από την πανελλαδική τυποποίηση – ισοπέδωση.
Και επειδή η τυποποίηση για να επικρατήσει θα πει πως κάτι προσφέρει , είναι ολοφάνερο ότι εδώ στη Γαύδο κάποια πράγματα ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ. Να σας το πω αμέσως .
Στο νησί δεν υπάρχουν club και disco. Δεν υπάρχει οργανωμένη πλαζ ή camping. Δεν υπάρχουν bar ( Κάποιο που θ ανοίξει , λένε, στην παραλία του Κόρφου).
Ακόμα πιο πέρα , δεν υπάρχουν μαγαζιά . (Ούτε καν ένα …Bulgari ή Dolce Gabana, βρε αδερφέ..). Μονάχα μερικά εντελώς πρωτογενή minimarket.
Υπάρχει ηλεκτρικό ρεύμα , αλλά σε σοβαρή ανεπάρκεια. Κάποιες λίγες γεννήτριες και φωτοβολταικές μονάδες κάνουν ότι μπορούν.
Τέλος δεν υπάρχει σοβαρή συγκοινωνία, ειδικά το χειμώνα . Εκτός κι αν το καραβάκι που φτάνει σε 4 ώρες από την Παληόχωρα , δύο φορές τη βδομάδα (νοτιά επιτρέποντος ) θεωρηθεί σαν τέτοια.
Τότε άραγε γιατί ήλθαμε ;

Μια επαρκής απάντηση σ αυτό το “υπαρξιακό” ερώτημα μπορεί και να είναι : “μα ακριβώς γι αυτά που δεν υπάρχουν “. Η Γαύδος δίνει υπόσταση στην αρχέγονη φιλοσοφική απορία , pourquοi quelque chose plutÔt que rien, (γιατί κάτι κι όχι τίποτα) , είναι η νήσος του απλού και του στοιχειώδους. Ότι υπόσχεται είναι ακριβώς η απουσία.
Υπάρχουν ωστόσο κι εκείνα που ΘΑ ΒΡΕΙΤΕ στη Γαύδο.

Όποιος ονειρεύτηκε τις απέραντες εξωτικές παραλίες του Ειρηνικού με τα γαλαζοπράσινα νερά (.. ενώ παράλληλα τον νευριάζουν οι φοινικιές ) έρχεται εδώ και πουθενά αλλού.
Όποιος εξιτάρεται ν ακούει τον ήχο της σιωπής , να ηρεμεί και να δραπετεύει από τους ρυθμούς της τρέλας , επίσης σπεύδει εδώ. Ο χρόνος στο απόμακρο νησάκι έχει άλλη υπόσταση και όλα τα ρολογάκια περίπου αχρηστεύονται.
Τέλος και δώστε προσοχή : Όποιος ψάχνει απέραντες πίστες cross και enduro, χωρίς να ενοχλεί ή να ενοχλείται από κανένα , κι αυτός εδώ. Όλο το νησί δικό του.

Η Γαύδος μπορεί να εξερευνηθεί μόνο με δύο μέσα, αμφότερα απαραίτητα και αλληλοσυμπληρούμενα. Τη μοτοσικλέτα και τα πόδια σας. Τέλος . Με αυτά τα δύο πας παντού.
Εξαντλείται κάπου η μηχανή κι εκεί ψάχνεις έδαφος να στηρίξεις το “νύχι ” . Τότε αρχίζει η ώρα του πεζοπόρου. Ειδικά αν βγεις στη Γαύδο με 17΄, πέλματα sport touring και 230 κιλά (όπως εγώ με τη ZR), η ώρα αυτή έρχεται πολύ νωρίς.
Κάποτε , δεν θυμάμαι την αφορμή , γράφτηκε στο “MOTO” πως το καταλληλότερο μηχανάκι για κάθε περιήγηση είναι “αυτό που έχουμε “ . Πλάνη. Το καταλληλότερο είναι “αυτό που δεν έχουμε”. Και στις περιηγήσεις και στη ζωή γενικότερα.

3.Εμπρός για το νοτιότερο άκρο της Ευρώπης !

Κάπως ένοιωθα σαν τον Αμούνδσεν αρχές του 20ου αιώνα , μπροστά στην πρόκληση του Νότιου Πόλου. Το νοτιότερο άκρο της Ελλάδας ;
Και της Ευρώπης ;
Τι λέτε μωρέ ! Και πόση σημασία νάχει…
Θυμάμαι ,πριν χρόνια, μια συνέντευξη του συνταγματάρχη Μουαμάρ Καντάφι σε κάποιο κυριακάτικο αθηναϊκό φύλλο :
“ Ελλάδα και Λιβύη είμαστε τόσο κοντά , που αν γκαρίξει ένας γάιδαρος στη Γαύδο τον ακούμε απέναντι στη Ντάρνα ! “
Τόσο κοντά…

Έτσι είπαμε και μεις να φτάσουμε στο νότιο ακρωτήρι, ν αγναντέψουμε απέναντι την Κυρηναϊκή. (Εύκολο είναι ;)
Ξεκινήσαμε πρωί πρωί , εδώ στη Γαύδο ο ήλιος δεν αστειεύεται. Όχι ότι είχαμε καμιά ατέλειωτη μακροπορία. Η ΖR και η (μπέμπα) R- 1150 είχαν μπροστά τους 5 ολόκληρα ασφάλτινα χιλιόμετρα ως την “πρωτεύουσα” Καστρί και άλλα δυόμισι δύσκολα ( ειδικά για τη ZR) χωμάτινα μέχρι τον οικισμό Βατσιανά. Μετά , ποδαρόδρομος , μια ώρα , ως το Ακρωτήρι. Το λένε “Τρυπητή” όπως και πάρα πολλά ακρωτήρια στα Ελληνικά νησιά ( μην το ψάχνετε , γλωσσολογικό παράδοξο).
Η άσφαλτος πολύ καλή , αλλά λίγη ( δύσκολο να παρουσιάσει εδώ η SUZUKI τη νέα GSX-R) , φτάνεις σχεδόν αμέσως στο Καστρί. Δηλαδή πιο Καστρί , περισσότερο θα τόλεγα μια πύκνωση ανθρώπινων παρεμβάσεων στη γύρω ημιερημική ύπαιθρο.
Παρεμβάσεων ποικίλων , ετερόκλητων , προσπάθησα να δώσω ένα ορισμό και απέτυχα , χωριό πάντως δεν είναι. Ένα ερείπιο εδώ, μια μάντρα πιο πέρα , δύο πρόχειρα κτίσματα , ένα παλιό φορτηγάκι , κάποιοι τσιμεντόλιθοι στοιβαγμένοι για χτίσιμο, όλα σε απόλυτη αταξία και σύγχυση. Αυτή είναι εξ άλλου η τυπική εικόνα της Γαύδου.
Θα στοιχημάτιζα πως το χωριό είναι εντελώς ακατοίκητο αν δεν άκουγα κάπου τον ήχο ενός σφυριού. Που ακούστηκε ; Απροσδιόριστο. Νάτο και πάλι… Η έκπληξη πάντως βρίσκεται ψηλά στο λόφο, το “Δημοτικό Σχολείο Γαύδου” που φαίνεται να λειτουργεί , το χειμώνα. Να και το Αγροτικό Ιατρείο. Κι όμως είναι χωριό!

Στα Βατσιανά ωστόσο βρήκαμε ανθρώπους . Τρεις – τέσσερις και ανάμεσά τους τον εφημέριο της νήσου Μανώλη Μπικογιαννάκη , που μας είπε για τη Γαύδο όσα δεν βρίσκονται στο διαδίκτυο. Μάθαμε για το Σχολείο που παρέμεινε κλειστό 18 ολόκληρα χρόνια από το 81 ως το 98 που ξανάνοιξε θριαμβευτικά . Σήμερα έχει 6 παιδιά. Λέγεται μάλιστα πως όταν έστω και ένα από αυτά τελειώσει , θ ανοίξει εδώ και Γυμνάσιο του ενός (!) μαθητή, αφού δεν είναι εύκολο 12χρονα παιδιά να ξενιτεύονται στην Κρήτη . Τους το έταξαν . Θα γίνει ;
Θάναι πάντως άλλη μια πρωτοτυπία για τη Γαύδο , τη μία και μοναδική.

Κατηφορίζουμε με τα πόδια για το ακρωτήρι.
Φράχτες απ τα παλιά , πηγάδια χωρίς νερό , που και που κέδροι μάλλον καχεκτικοί , ζώα μισοεγκαταλειμένα. Κάποτε υπήρχαν στο νησί πάνω από 10 000 κεφάλια , σήμερα ούτε χίλια.
Φτάνουμε κάποτε στην “υπερνότια ” Τρυπητή. Λίγο αμήχανοι. Είναι ένα ακρωτήρι περίπου όπως όλα . Τι νοτιότερο και βορειότερο , της Ευρώπης και του Κόσμου. Τα όρια , εμείς τα βάζουμε , μέσα στο μυαλό μας είναι.
Η Αφρική απέναντι , αλλά πούντην ; Πάνω από 150 μίλια κύματα μακριά . Μην τρελαθούμε φίλε Μουαμάρ που άκουσες το Γάιδαρο από τη Γαύδο…

4.Η νήσος Ωγυγία και η Καλυψώ

Κάποιος ιστοριοδίφης ειδικευμένος στη Γαύδο ας με διαψεύσει αλλά θαρρώ ότι αυτή η ομηρική νύμφη , η Καλυψώ, είναι ( μετά τον Πανάγαθο ) η πλέον πανταχού παρούσα οντότητα . Το στίγμα του νησιού της - της μισομυθικής Ωγυγίας - διεκδικείται από τη Γαύδο αλλά και από τα μισά περίπου νησιά της Μεσογείου . Από τη Μάλτα ως τη Σικελία και από το Γιβλαρτάρ (!) ως τους Οθωνούς της Κέρκυρας . Βγάλτε άκρη.
Να έμεινε εδώ στη Γαύδο ο πολυμήχανος Οδυσσέας , 7 ολόκληρα χρόνια αιχμάλωτος στον έρωτα της Καλυψώς; Μπορεί. Κι έτσι να έγινε , το γεγονός αυτό δεν επηρέασε τη ιστορική μοίρα του νησιού που ακολουθούσε πάντα τη μεγάλη γειτόνισσα την Κρήτη. Το νησί είναι Κρήτη.
Από τους Ρωμαίους ως το Βυζάντιο κι απ τους Τούρκους ως τους Ενετούς . Οι τελευταίοι την είχαν τη Γαύδο και σαν τόπο εξορίας των “άτακτων” Κρητικών . Επιλογή που αργότερα μιμήθηκε και η δικτατορία του Μεταξά (όχι θα το ξέχναγε…). Υπήρξαν και κάποιοι αυτοεξόριστοι εδώ , από τα Σφακιά. Όταν αγρίευε η βεντέτα…
Έτσι κι αλλιώς οι ολιγάριθμοι Γαυδιώτες έχουν πολλά κοινά με τη νότια Κρήτη και ειδικά με τους Σφακιανούς. Είναι το ίδιο τραχείς και ανυπότακτοι. Και πώς να μην είναι . Σκληρή και δύσκολη η επιβίωση στο απόμακρο νησί, έρμαιο στους καιρούς και τους (διαχρονικά,παντοειδείς ) πειρατές. Γι αυτό και έμενε σχεδόν πάντα στο οικιστικό περιθώριο.
Μάλιστα ,όχι σπάνια, οι άνεμοι της ιστορίας μύριζαν για εδώ πλήρη ερήμωση. Ειδικά στη σύγχρονη εποχή ,μετά τη δεκαετία του 50 η καμπύλη πήγαινε προς το μηδέν, σχεδόν κατακόρυφα.. Έπειτα κάτι συνέβη.
Ήλθε το ρεύμα το 86 (με την όποια μορφή), το τηλέφωνο λίγο μετά. Τα παλιότερα χρόνια όταν πέθαινε κάποιος ,άναβαν φωτιά στη βόρεια ακτή να τη δουν απ τα Σφακιά να στείλουν παπά για την κηδεία. Παρούσα τώρα και η κινητή τηλεφωνία, “ουδέν κακόν αμιγές καλού”.
Ήλθαν και οι οικονομικοί μετανάστες . Κάτι κινείται πια και μάλιστα ζωηρά.
Η ερώτηση , πόσους μόνιμους κατοίκους έχει σήμερα η Γαύδος , είναι χωρίς νόημα. Οι μετακινήσεις ξένων και Ελλήνων είναι συνεχείς και ανεξέλεγκτες . Πάντως καμιά ογδονταριά ψυχές θα είναι ακόμα και το χειμώνα .
Λιγοστοί αν λογαριάσουμε τους τετρακόσιους και πλέον που επιβίωναν εδώ πριν πέντε δεκαετίες. Ο παπα-Μανωλιός μάλιστα- που τάχει ψάξει – έκανε λόγο μέχρι και για 8 000 κατοίκους και έδρα επισκοπής ! Μιλάμε για πυκνότητα Manhattan. Πότε ; Tο 1 000 μ.Χ.

5.Να πάμε στη Γαύδο !

Να πάμε , όμως γιατί να πάμε… Σε ένα “ξεροβράχι” που ούτε καν η ελιά δεν ευδοκιμεί , που φεύγοντας τίποτα δεν έχει να σου δώσει , έτσι για σουβενίρ…
Που για να φτάσεις περνάς μια μικρή Οδύσσεια. Όμως…

Όμως, πολύ απλά η Γαύδος είναι ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗ. Μια απλή λέξη με τεράστιο έρμα. Και ίσως γι αυτό ΑΠΕΙΛΟΥΜΕΝΗ. Πολύ σημαντική αυτή η διάσταση.
Κάθε καινούρια μέρα ,η ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ τη σημαδεύει μέσα στα μάτια για να τη σκοτώσει τη Γαύδο.
Όλοι ζητούν ν αναπτυχθεί το νησί , να ξεφύγει απ τη γραφική του μιζέρια, αλλά πως;
Υπάρχει η ήπια, η οικολογική εκδοχή ,με σεβασμό στην ιδιαιτερότητα του τόπου. Τη σκέφτεται άραγε κανείς ;
Αντίθετα: Πριν κάπου δέκα χρόνια , προχωρούσε σχέδιο για εγκατάσταση βιομηχανικής μονάδας CONTAINER στη γειτονική Γαυδοπούλα . Το νησάκι θα ισοπεδωνόταν εντελώς ενώ η Γαύδος θα γινόταν ένα υπερσύγχρονο sleeping town για εκατοντάδες εργάτες και στελέχη. Γλίτωσε τότε.
Σήμερα η παραλία του Άη Γιάννη δέχεται πλήθος ελεύθερων κατασκηνωτών σε στυλ “Mάταλα” , ενώ και κάποιοι άλλοι θάταν ευτυχείς νάβλεπαν στη μικρή Γαύδο ένα ακόμη υπερτουριστικό “in” προορισμό. Αν επικρατήσει αυτή η λογική , χαιρετίσματα.
Η γεωγραφική θέση , η “έρμη η απόσταση” είναι αυτό που, ως τώρα, τη γλιτώνει. Που να φτάσουν , οι ορδές , εκεί κάτω.

Εμείς να φτάσουμε και να ξαναπάμε…
Η Γαύδος είναι ένα απομεινάρι από το γλυκό και νοσταλγικό παρελθόν, ακόμα ολοζώντανο στα μάτια μας. Δεν μας έμειναν και πολλά.
Όσο μένει αυθεντική ας τη χαρούμε.
Σε λίγο ίσως σαρωθεί κι αυτή . Από το χρόνο.

ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΣΚΛΗΝΟΣ

ΠΑΡΕΝΘΕΤΟ

Info…

...για όσους βαριούνται αφόρητα το διαδίκτυο :
Γαύδος . Μικρό νησάκι των 32 τετ. χλμ. (περίπου το μισό της Αίγινας), κάπου 20 μίλια νότια από τη νότια ακτογραμμή της δυτικής Κρήτης.
Ακτοπλοϊκά απέχει 36 μίλια και σχεδόν 4 ώρες απ την Παλιόχωρα Σελίνου, με την οποία συνδέεται όλο το χρόνο , καιρού επιτρέποντος , κάθε Δευτέρα και Πέμπτη. Η Παλιόχωρα είναι για τους Γαυδιώτες η “μεγάλη στεριά”, έχουν εκεί ολόκληρη συνοικία.
Για τους επισκέπτες , βολεύει καλύτερα το δρομολόγιο από Χώρα Σφακίων -21 μίλια και 2 ώρες- που λειτουργεί τους θερινούς (μόνο) μήνες, σχεδόν καθημερινά. Τα λιμεναρχεία Παλιόχωρας και Χώρας Σφακίων παρέχουν προθυμότατα κάθε πληροφορία για πιθανές μεταβολές στα δρομολόγια .Το ναύλο για άτομο και μηχανή δεν είναι ότι ακριβώς θα λέγαμε φθηνό. Το δυσπρόσιτο και ιδιαίτερο πληρώνεται.
Δωμάτια υπάρχουν αρκετά κύρια στο Σαρακήνικο και κάποια λίγα στην Καραβέ ή στον Κόρφο.Προσφέρουν τα εντελώς απαραίτητα. Τελευταία λειτούργησε και ένας παραδοσιακός ξενώνας στην “ντε γιούρε” πρωτεύουσα Καστρί. Η απόλυτη “εκκωφαντική” γαλήνη δηλαδή, μακριά ακόμα και από τις πανήσυχες παραλίες της Γαύδου.
Τα ταβερνάκια παραδόξως είναι αρκετά - γενικά κανείς δεν θα πεινάσει στη Γαύδο, εκτός κι αν επιμείνει στο φρέσκο ψάρι. Αυτό βρίσκεται σε σοβαρή ανεπάρκεια , οποία απογοήτευση. Αντ αυτού, κατσίκι και πάσης Γαύδου. Ντόπιο , άφθονο και νοστιμότατο.
Το κόστος διαμονής και διατροφής , χωρίς εκπλήξεις , υπακούει γενικά στην “πανελληνοποίηση”. Άλλωστε και η Γαύδος , Ελλάδα είναι.